Door Niels Posthumus in Manzini, Swaziland. Foto's: Rebecca Hearfield
Ministers uit heel Afrika komen dezer dagen een kijkje nemen in het dwergstaatje Swaziland. Want daar vinden ze het nieuwste wapen in de strijd tegen het nijpende tekort aan verplegend personeel op het continent: een hulppost speciaal voor de medici en verplegers zelf. "Te lang hebben we verplegend personeel als een gewone beroepsgroep beschouwd."
Vier kleine kamertjes, een doorsnee ééngezinswoning, meer ruimte beslaat het Wellness Centre in Manzini, middenin Swaziland, niet. De inrichting van de wachtruimte, medische bibliotheek en twee behandelkamers is sober. Netjes. De muren zijn blauw geverfd, de welkomstbalie zwart. Een televisie in het ontvangsthalletje toont de wachtenden een medische informatiefilm. Om de tijd te doden. Posters moedigen vanaf alle muren aan een Hiv/Aids test te ondergaan. Tegen de plinten van de tweede behandelkamer staat een stapel bruine, kartonnen dozen. Condoms staat er in grote letters op gedrukt.
Het Wellness Centre is de allereerste medische post in Afrika voor verplegers, doktoren, tandartsen en ambulancepersoneel. Uitsluitend medische hulpverleners zelf en hun gezinnen kunnen er terecht met hun psychische of lichamelijke klachten.
Revolutie
Het centrum blijkt een ware revolutie op het gebied van gezondheidzorg in Afrika. De kosten zijn beperkt, maar gedurende de afgelopen twee proefjaren liet wel al ruim tweederde van alle verplegers en doktoren in Swaziland zich er behandelen, testen, trainen of van advies voorzien. De theorie achter het centrum: houd allereerste de medische sector zelf gezond en gemotiveerd, dan kunnen zij de rest van de bevolking beter van dienst zijn.
Het Wellness Centre bleek een effectieve manier om het verplegend personeel gezonder te maken, te motiveren en bij te scholen. Het vormt in Swaziland ondertussen een cruciaal wapen in de strijd tegen de grootschalige emigratie van medisch personeel naar het buitenland, en in de bestrijding van ziekten als Hiv/Aids, tubercolose en Hepatitis.
De officiële opening, eind april, was dan ook feestelijk. Een half jaar geleden, nog tijdens de proeftijd, kreeg het centrum al navolging in Lesotho. En ook in Malawi en Zambia worden al voorbereidingen getroffen voor de opening van vergelijkbare centra later dit jaar. De verwachting is dat nog meer Afrikaanse landen binnenkort zullen volgen.
Ernstig tekort
Ondanks het geringe oppervlak neemt de minister van Volksgezondheid in Uganda, Stephen Mallinga, uitgebreid de tijd om rond te kijken in het centrum. Hij wil alles goed op zich laten inwerken, zegt hij, want op zo kort mogelijke termijn verlangt hij een nagenoeg exacte kopie te laten bouwen in zijn eigen land.
Er is een grote behoefte aan dit soort centra in heel Afrika, legt hij uit. Speciale aandacht en extra voorzieningen voor medische hulpverleners zijn onontbeerlijk in de strijd tegen het enorme personeelstekort, dat de toch al zo fragiele sector over het hele continent op de rand van de afgrond brengt. ‘Het is een eye-opener voor andere landen in de regio, zoals het mijne,’ verzekert hij.
De Afrikaanse medische sector kent op dit moment een personeelstekort van ruim 1 miljoen mensen. In de landen beneden de Sahara is het probleem het schrijnendst. Slechts drie procent van het wereldwijde gezondheidszorgbudget wordt hier uitgegeven, hoewel de regio meer dan een kwart van alle zieken in de wereld telt.
En het tekort groeit. Het aantal verplegers en doktoren in sub-Sahara Afrika loopt nog altijd terug, onder meer door ziekteuitval. Patiënten infecteren hun artsen met ernstige ziekten als Hepatitis, Tubercolose en Hiv/Aids. In ontwikkelingslanden prikt een verpleger zich, volgens de International Council of Nurses (ICN), bijvoorbeeld gemiddeld tot zo’n vier keer per jaar aan een gebruikte naald. Een bijzonder groot risico in landen zoals Swaziland, waar rond de 80 procent van alle patiënten is besmet met Hiv/Aids. In het nabijgelegen Lesotho is het virus al doodsoorzaak nummer één onder verplegend personeel.
Braindrain
Maar uitval door ziekte is niet het enige probleem. Ook de werkdruk en de zogenaamde braindrain spelen een belangrijke rol. Juist vanwege het al bestaande personeelstekort wordt de werklast menig verpleger in sub-Sahara Afrika te veel. Veel hulpverleners gaan daarom op zoek naar een andere baan. Of ze emigreren naar landen waar de werkomstandigheden beter zijn.
‘In de plattelandsgebieden van Swaziland hebben slechts 65 verpleegsters samen zo’n 96.000 patiënten onder hun hoede,’ verduidelijkt Anne Mdluli. Zij is de coördinator van de zeventien lokale klinieken in het koninkrijk. ‘Ze werken daar vaak helemaal alleen en zijn dus kwetsbaar. Niet zelden zijn zij slachtoffer van mishandeling of beroving door patiënten. En met wie kunnen ze dan hun verhaal dan delen?’
Sinds kort kunnen ze terecht bij de psycholoog van het Wellness Centre. Op vrijdag. Dan is hij aanwezig geeft het rooster in de wachtruimte aan. Op andere dagen kunnen overwerkte verplegers in het centrum onder meer trainingen stressmanagent volgen. En als ze zich per ongeluk hebben geprikt aan een vieze naald, kunnen ze er terecht voor het infectieremmende medicijn PEP, dat het risico op Hiv/Aids-besmetting kort na het bloedcontact sterk verkleint. Is het voor dit medicijn te laat, dan kunnen zij zich er in ieder geval altijd nog laten testen. Anoniem, zonder dat zij naast hun patiënten in de rij hoeven staan te bij een gewoon ziekenhuis. Iets wat hun overwicht en autoriteit sterk zou ondermijnen. Een ramp in een land waar nog zo veel aan voorlichting over veilige seks en Hiv/Aids moet worden gedaan.
Geen gewone beroepsgroep
De aanpak werkt, blijkt uit de statistieken. Zo’n 92 procent van alle 5200 medische hulpverleners die het Wellness Centre de afgelopen twee jaar wisten te vinden, heeft zich ondertussen laten testen op Hiv/Aids. Voor de overgrote meerderheid was dat de eerste keer. Voor degenen die besmet blijken, worden praatgroepen gevormd en informatiebijeenkomsten geregeld.
‘Te lang hebben we gedaan alsof medische hulpverleners tot een gewone beroepsgroep behoorden, waarvoor wij geen speciale voorzieningen hoefden te treffen,´ zegt minister Mallinga van Uganda.
`Bedrijfsdirecteuren kunnen al sinds jaar en dag gebruik maken van allerlei extra voorzieningen, en mijnwerkers krijgen een extra toeslag vanwege het gevaar van hun werk. Maar zorgverleners konden lange tijd nergens op rekenen. Zij hebben groot gelijk dat zij op hun strepen zijn gaan staan. Ze vormen een cruciale groep in onze samenleving. Ze gaan altijd voorop in de strijd tegen nieuwe én oude ziekten, en lopen daarbij meer risico op besmetting dan gewone mensen. Daarvoor mogen ze best wat extra waardering en enige speciale voorzieningen terug verwachten.’
